Postanıza gelen o e-posta tanıdık gelir: “Saygıdeğer Araştırmacı, makalenizi dergimizde yayınlamak istiyoruz…” Göndericinin adı profesyonel, dergi logosu renkli, etki faktörü rakamı büyük. Ve son iki cümle: “Hızlı değerlendirme — 14 günde yayın” ile “Makale işlem ücreti: 450 USD.” Bu e-posta büyük ihtimalle bir yırtıcı dergiden geliyor.
Yırtıcı Dergi Nedir, Ne Yapmaz?
Yırtıcı (predatory) dergiler, hakem değerlendirmesi yapmaksızın ya da son derece yüzeysel bir süreçten geçirdikten sonra makale işlem ücreti (APC — Article Processing Charge) karşılığında yayın yapan açık erişim görünümlü platformlardır. Gerçek açık erişim dergilerinden farkı şu: meşru dergiler APC alabilir ama bilimsel denetimi ciddiye alır. Yırtıcı dergiler bu denetimi tamamen atlıyor. Sonuç: makaleye DOI numarası atanıyor, internette bir yerlerde duruyor, ama akademik camiada hiçbir değeri yok. Üstelik bazı üniversiteler yırtıcı dergilerdeki yayınları atama süreçlerinde sayma kararı aldı.
Listeler Yeterli Değil
Jeffrey Beall’ın yırtıcı dergi listeleri uzun yıllar kılavuz işlevi gördü. Beall listeleri 2017’de çevrimdışına alındıktan sonra çeşitli akademisyenler ve kurumlar listeleri güncellemeye devam etti. Bugün beallslist.net üçüncü taraflarca güncel tutulmaya çalışılıyor. Ama sorun şu: yeni yırtıcı dergiler her hafta açılıyor, listeler geride kalıyor. Listeye bakıp “yok, demek ki güvenli” demek yeterli değil.
Kontrol için Kullanabileceğiniz Araçlar
Daha güvenilir bir yöntem, derginin kimlik doğrulama süreçlerine bakmak:
- DOAJ (Directory of Open Access Journals): Başvuru süreci titizdir. Bir dergi burada listeleniyorsa en azından temel kriterleri karşılıyor demektir.
- Scopus ve Web of Science tarama: Her iki veritabanında da dergi arama özelliği var. Dergi bu listelerde yoksa ve sizi davet ediyorsa dikkatli olun.
- Think. Check. Submit. (thinkchecksubmit.org): Araştırmacılar için adım adım kontrol listesi sunan bağımsız bir platform. Her soruyu tek tek cevaplayarak dergi hakkında hızlı değerlendirme yapabilirsiniz.
- ISSN portalı: Derginin beyan ettiği ISSN’in gerçekten kayıtlı olup olmadığını portal.issn.org üzerinden doğrulayın. Yanlış ISSN kullanan çok sayıda yırtıcı dergi tespit edildi.
Editör Kurulunu Kontrol Edin
Derginin web sitesinde editöryal kurul listesi varsa birkaç ismi seçip akademik profil veritabanlarında arayın. Kimi zaman o isimlerin dergiden haberi bile yoktur; yırtıcı dergiler gerçek araştırmacıların isimlerini izin almadan kullanabiliyor. Bir araştırmacının adı listede duruyorsa e-posta ile iletişime geçip dergiyle gerçekten bir ilişkileri olup olmadığını sorabilirsiniz. Bu kontrol 10 dakika alır.
Yüksek APC Her Zaman Kaliteyi Garantilemez
Öte yandan, pahalı olmak da güvenilirliğin kanıtı değil. Nature Publishing Group’un bazı dergilerinde APC 10.000 Euro’nun üzerinde; yırtıcı bir derginin 200 dolar istemesi onu daha güvenli yapmıyor. Ücret miktarına değil, derginin bilimsel süreçlerine bakın. Hakem değerlendirmesi var mı, kaç hafta sürüyor, reddedilen makaleler için geri bildirim veriliyor mu?
Gri Alan: Avcı Konferanslar
Yırtıcılık yalnızca dergilerle sınırlı değil. Benzer yapıyı konferanslar da uyguluyor: kayıt ücreti alıp bildiriyi yayınlıyorlar ama bilimsel program son derece zayıf, katılımcı listesi şişirilmiş, ISBN/ISSN sahte. Bu “avcı konferanslar” da özgeçmişte değil, çöp kutusunda yeri olan deneyimler.
Bir dergiye göndermeden önce harcadığınız 20 dakikalık kontrol, ilerleyen yıllarda sizi ciddi bir utançtan kurtarabilir. Akademik kariyerin erken döneminde yanlış yerlerde yayın yapmak, iş başvurularını ve hibe değerlendirmelerini olumsuz etkiliyor. Hangi listede yer almak istediğinize kendiniz karar verin.